Bart van U. een reconstructie

Hindsight is 20/20. Achteraf heb ik makkelijk praten en ik ben afhankelijk van de media voor mijn informatievoorziening. Het is echter verbazingwekkend wat ik nu over de man, die op 10 januari dit jaar zijn eigen zus gedood moet hebben en verantwoordelijk lijkt te zijn voor de moord op D66-coryfee Els Borst, kan achterhalen. De man moet erg in de war geweest zijn en dan vraag ik me toch af: Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Bart van U. heet hij. Zijn hele achternaam weet ik ook, maar aangezien hij nog slechts verdachte is hanteer ik de ‘beleefdheid’ die niet te vermelden. Zo werkt dat in de rechtstaat Nederland: Iemand is onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Die onschuldpresumptie is een van de pijlers waarop onze rechtstaat rust.

Van U. is opgegroeid in de omgeving van Amersfoort in een groot gezin met zes kinderen. Het gezin van U. moet nogal van de gereformeerde kerk geweest zijn en ook Bart van U. zou een actieve rol in de kerk gespeeld hebben. Op gegeven moment vertrekt hij naar Rotterdam, om daar te gaan werken. Hij is zeeman, zowel op de binnen- als de buitenvaart.

Angsten na 9/11

De aanslag op de Twin Towers is een keerpunt in zijn leven en angst voor moslimextremisten lijkt het leven van Bart van U. te gaan beheersen. Hij vraagt zelfs een wapenvergunning aan en krijgt die. Hij verzamelt wapens en zijn paranoia neemt allengs toe. Hij loopt daarnaast kennelijk ook in zeven sloten tegelijk en hij komt als ‘verward’ te boek te staan. In 2009 trekt men dus gevoeglijk zijn wapenvergunning in omdat er twijfels rijzen over zijn geestelijke gesteldheid.

Twee jaar later tipt iemand anoniem de politie over Bart van U. Hij zou een wapenverzameling in huis hebben en de politie valt de woning dus binnen. Inderdaad treft zij daar een behoorlijke collectie wapentuig aan. Bart van U. wordt aangehouden, niet in de woning maar elders zo begrijp ik, en hij blijkt gewapend te zijn met twee messen en een doorgeladen vuurwapen. Niet alleen dat, hij draagt ook een veiligheidsvest.

Verboden wapenbezit

Voor het verboden wapenbezit moet Bart van U. zich bij de rechter verantwoorden en spreekt daar zijn angst voor moslimextremisten uit en vertelt daarbij dat hij denkt een van hun doelwitten te zijn. Hij moet zich wel bewapenen, want hij moet zichzelf tegen hen beschermen. De rechter legt hem zes maanden gevangenisstraf op, die hij reeds in voorarrest uitgezeten heeft, en verplicht hem zich te laten behandelen voor zijn angsten. Dat laatste weigert Van U. echter categorisch.

“Meneer wil niet worden behandeld, dus dan kan het niet’.”

Zorgmijder en gevaarzetting

En daar zit volgens mij meteen het grootste probleem in deze zaak. Wanneer een zogeheten zorgmijder niet wil, dan is er niet of nauwelijks grond om hem te dwingen. Zowel strafrechtelijk als civielrechtelijk ontbreken daar de middelen toe. De veroordeling voor wapenbezit alleen is geen grond voor het opleggen van tbs. De Wet bijzondere opneming psychiatrisch ziekenhuis (Bopz) voorziet alleen in verplichte psychiatrische hulp wanneer er sprake is van iemand die een direct gevaar voor zichzelf of anderen vormt en dan alleen nog wanneer er geen andere manier dan een verplichte opname is om dit gevaar af te wenden.

“Onvrijwillige behandeling mag alleen worden toegepast als iemand door zijn psychische stoornis een gevaar vormt voor zichzelf of anderen ín de instelling en dit gevaar alleen door die behandeling kan worden afgewend. In de GGZ is onvrijwillige behandeling ook toegestaan als zonder deze behandeling het gevaar dat wordt veroorzaakt door de geestesstoornis niet binnen een redelijke termijn kan worden weggenomen. Dit laatste geldt dus ook voor gevaar dat iemand buiten de instelling vormt.”

Er volgt dus een hoger beroep, waarbij de rechtbank de verplichting tot het zich laten behandelen laat vallen, en ze legt hem in plaats daarvan een gevangenisstraf van drie jaar op. Het is de dames en rechters duidelijk dat Bart van U. het nodige mankeert in zijn bovenkamer. Niet alleen vindt men hem een gevaar voor de samenleving, men heeft hem ook graag zo lang mogelijk van straat en dat niet in het minst omdat Bart van U. behandeling weigert.

Cassatie in vrijheid afwachten

De rechtbank gebiedt zijn gevangenneming, maar omdat Van U. op dat moment in het buitenland op een schip aan het werk is lukt dat niet. Eenmaal terug in Nederland gaat Van U. in cassatie, die hij in vrijheid mocht afwachten. Dat vind ik wonderlijk, want zowel de reclassering, de rechter en GGZ-deskundigen menen dat dit onverstandig is.

De advocaat-generaal besloot echter, in al zijn wijsheid, dat Van U. de cassatie in vrijheid mocht afwachten. Dit omdat volgens hem “de eisen en de vonnissen bij de rechtbank en het hof zeer verschillend waren”.

De Hoge Raad verwees de zaak terug naar het hof, die de zaak in februari opnieuw zal behandelen, en daarmee viel Van U. opnieuw tussen wal en schip. Simpelweg omdat het vonnis niet definitief is.

Daarnaast wordt verzuimd DNA af te nemen van Van U.

Terug naar huis 

Hij betrekt een kamer in de woning van zijn zus Loïs, op de Oudedijk in Rotterdam. Er worden meer kamers verhuurd, het Algemeen Dagblad heeft inmiddels zelf een van zijn voormalige medehuurders geïnterviewd. Zij schetst een beeld van een buitengewoon zonderlinge man, die een teruggetrokken bestaan leidt. Hij is werkeloos, lijdt aan verzamelzucht en gaat vaak in de nachtelijke uren op pad. Ook valt hij zijn medehuurster, op wie hij een oogje zou hebben, lastig.

“Als ik aan Bart terugdenk had ik in eerste instantie niet gedacht dat hij tot iets als moord in staat zou zijn, maar dat hij nu verdacht wordt, verbaast me ook niks. Hij heeft het nooit over Els Borst gehad. We hebben het maar één keer over politiek  gehad. Toen hield hij een klaagzang over moslims, maar verder nooit.”

Ook buren vinden Van U. maar een rare snuiter, een schuchtere eenzaat die “hulp nodig had”. Iemand die vooral onzichtbaar was of zoals dat achteraf heet “onder de radar wist te blijven”. Dat past in het beeld dat ook een uitbater van een plaatselijke brasserie van de man schetst. Bart van U. kwam daar kennelijk regelmatig en een paar maanden geleden zat deze uitbater een uur lang met Van U. aan de bar te keuvelen. Dat Van U. in de war was, dat was ook de uitbater wel duidelijk, maar hij maakte wel gerust regelmatig een praatje met hem.

”Hij was niet goed bij zijn hoofd. Ik zag hem iedere dag wel op straat lopen en dan zwaaide hij vriendelijk. Hij werkte al lang niet meer als zeeman. Hij zat hier wel eens aan de bar, maar dan zei hij vaak niets. Altijd een zonnebril en pet op. Een enkele keer heb ik wel een gesprek met hem gehad. Nog niet zo lang geleden vond hij het belachelijk dat sommige mensen veel geld verdienen. Hij vond dat Bill Gates gewoon zijn geld moest weggeven.”

Bart van U. moet nochtans thuis voor behoorlijk wat overlast gezorgd hebben en zijn zus Loïs ziet hem op gegeven moment liever gaan dan komen. Ze probeert hem te doen vertrekken, maar dat lukt niet. Het lijkt er niet op dat ze daarbij voor haar broer vreesde. Een bekende van de familie Van U. moet aan Elsevier verteld hebben dat Bart van U. weliswaar schizofreen was, maar dat zijn zus probeerde te voorkomen dat hij zou worden opgenomen.

Op 10 januari jongstleden gaat het helemaal mis en Bart van U. steekt zijn zus dood. Hij vlucht, maar meldt zich de volgende dag toch bij een politiebureau in Amsterdam omdat het Openbaar Ministerie zijn foto verspreidde.

Moord op Elst Borst 

Wanneer dan eindelijk DNA wordt afgenomen van Bart van U. blijkt er een match met een DNA-monster dat op de plaats delict van de moord op oud-minister Els Borst werd aangetroffen. Achteraf gezien zou Bart van U. heel wel de man geweest kunnen zijn over wie mevrouw Borst aan haar kapper vertelde dat hij bij haar aan de deur gestaan had. Hij had haar naar het adres van Wim Kok of Jan-Peter Balkenende gevraagd.

Bart van U. maakte de dag na de moord op Els Borst stampij bij een politiebureau in Amersfoort, hij stak vuurwerk af en werd aangehouden. Hij zat er twee dagen vast en de politie haalde er een psycholoog bij om hem te beoordelen, zoals dat heet. Die psycholoog vond echter dat hij weer mocht gaan.

Zoals dat met mensen als Bart van U. pleegt te gaan werd hij, nadat hij dat vuurwerk afgestoken had, afgeschoven op het bordje van de plaatselijke wijkagent. Als niemand het nog weet, dan moet zo’n wijkagent zich er maar over ontfermen. Ook als dat de rechter, het OM en de diverse hulpverlenende instanties niet gelukt is. Zijn wijkagent kreeg dus het verzoek Van U. “in de gaten te houden”.

Wist u dat er in Nederland gemiddeld één hele wijkagent per 5000 inwoners is?

In 2011 werd het aantal zorgmijders, alleen in Rotterdam, op 30.000 geschat. Daarbij gaat het zeker niet allemaal om even zware gevallen als een Bart van U. maar het moge duidelijk zijn dat we van een wijkagent geen zaligmakende interventies kunnen en mogen verwachten.

Achteraf is redelijk makkelijk aan te wijzen waar het mis ging en wie er fouten maakte, waarbij ik heel duidelijk niet wil spreken van schuld. De mensen die contact hadden met Bart van U., de rechters, de advocaat-generaal, de hulpverleners, de beoordelend psycholoog en al wat dies meer zij hebben in goed vertrouwen gehandeld naar de situatie en de gesteldheid van Bart van U. waarmee zij zich geconfronteerd zagen. Binnen de wetgeving zoals zij voor handen is.

Voor Els Borst en Loïs van U. is het te laat en dat is ongelofelijk tragisch.

Er lopen echter meer mensen als Bart van U. rond. Daar moeten we wat mee, zeker in een welvarend land als het onze, met een uitgebreide gezondheidszorg, zou meer mogelijk moeten zijn voor en met mensen die mentaal zo getroebleerd zijn. De mogelijkheid iemand verplicht op te laten nemen en te behandelen schiet tekort en dat verdient remedie.

Over tbs-ers, verloven en dingen die maar niet voorbij gaan

Gisteren stak een tbs-er tijdens een begeleid verlof een vrouw neer, midden in een filiaal van de Hema. Dat alles gebeurde in het winkelgebied van het mooie Uden. De man stak zijn willekeurig uitgekozen slachtoffer in de hals en de mevrouw in kwestie heeft alle geluk van de wereld gehad; haar belager raakte geen vitale delen. Ze is in het ziekenhuis opgenomen, maar verkeert niet in levensgevaar.

De man verblijft in De Corridor, een tbs-kliniek die gelegen is in het Brabantse dorp Zeeland, nabij Uden. Deze kliniek is in feite één grote longstay-afdeling; er verblijven zo’n negentig onbehandelbare tbs-ers. Ten tijde van de steekpartij deed genoemde tbs-er samen met een begeleider wat boodschappen. Een begeleid verlof, gezellie.

De Udense burgemeester, de heer Hellegers, vroeg zich af hoe het toch kan dat zo iemand ontsnapt aan een “gespecialiseerde en goed getrainde toezichthouder”. Inderdaad, hoe kan het bestaan dat die tbs-er aan de aandacht van zo’n specialist ontsnapt en hij ook nog eens de hand op een mes weet te leggen? Alhoewel, dat laatste gegeven is wellicht een stuk minder verrassend als je weet dat deze kliniek in 2006 al in kwade reuk kwam te staan omdat er gemakkelijk wapens en drugs binnengesmokkeld konden worden.

Op zijn minst is er sprake van een blinde vlek waar het om wapentuig gaat. In dit geval heeft genoemde tbs-er in die Hema ongezien door zijn specialistische bewaker een mes uitgezocht, het ding bij de kassa afgerekend en daarna rustig nog even uit de verpakking staan knippen. Naar verluid maakte hij nog een babbeltje met de kassajuffrouw en heeft bij haar, zoals het een kritisch consument betaamt, nog even naar de kwaliteit van de aangeschafte waar geïnformeerd. Of het mes wel scherp was, wilde hij weten.

Goeie vraag dus van die Udense burgervader, maar de vraag zou in eerste instantie natuurlijk al moeten zijn hoe het toch kan dat argeloos winkelend publiek zo maar oog in oog kan komen te staan met een “onbehandelbare tbs-er”. Misschien dat deze, net als gekend messentrekker Johannes van Tamelen, met het hand op het hart beterschap beloofde en daarom in het wild zijn boodschapjes mocht doen?

Nochtans is dit iets dat in dat Uden geregeld voorkomt; volgens de Udense burgervader vinden er “tientallen van dergelijke verloven per week plaats”. Omdat tbs-ers en hun begeleiders tijdens een bezoekje aan het dorpje Zeeland te veel op zouden vallen bestaat er een “herenakkoord” tussen De Corridor en de gemeente dat haar patiënten daar geen verlof mogen genieten. Belendende gemeenten, die groot genoeg zijn om zo’n tbs-er in de anonimiteit van de menigte op te doen gaan, dienen echter zondermeer als proeftuin. Waarvan akte.

Wanneer ik over longstay spreek is een link naar berucht lustmoordenaar Koos H. al snel gelegd. De man die centraal staat in drie uitzendingen van Peter R. de Vries en ook op zo’n longstay-afdeling verblijft, ook al heeft hij daar eigenlijk in het geheel niets te zoeken. Hij belandde daar op miraculeuze wijze, want hij kreeg in het geheel geen tbs opgelegd maar kreeg van de rechter zondermeer levenslang.

Vreemd genoeg was het tegen een maatschappelijk werker afleggen van een gedeeltelijke bekentenis genoeg grond om H. aan een psychiatrisch onderzoek te onderwerpen. Op grond van dat onderzoek werd hij in 1997 behandelbaar (!) verklaard. In 2003 verscheen zijn advocaat, een van de gebroeders Anker, ten tonele tijdens een uitzending van Netwerk. De advocaat liet weten te ijveren voor begeleide verloven voor zijn cliënt en mijmerde toen ook wat over een gratieverzoek. Dagblad Trouw schrijft in 2006 over H. en dan al heeft men weet dat die gedeeltelijke bekentenis uit louter strategische overwegingen werd gedaan; omwille van een milder regime.

Hoe mild, dat hebben we met z’n allen al kunnen zien. Zó mild dat de man zelfs pornofilms kijken mocht, het liefst met tieners -net als zijn beoogde slachtoffertjes.

Een ander bericht, uit de Telegraaf ditmaal, wekt een bijna nog vreemder beeld op het hele tbs-circuit. Een veroordeeld pedofiel heeft overplaatsing gevraagd naar een longstay-afdeling. Hij hoopt daar verenigd te worden met zijn al even pedofiele echtgenoot, die hij eerder tijdens het verblijf in een tbs-kliniek ontmoette.

Het is alleszins meer dan ik ooit wilde weten van wat er allemaal binnen zo’n kliniek gebeurt. De Corridor heeft laten weten de verloven hangende een intern onderzoek naar de steekpartij op te schorten. Hopelijk wordt dat dan een zeer langdurig onderzoek.

Op zijn blauwe ogen

Johannes van Tamelen bracht iemand met bijna tachtig messteken om het leven en kreeg omwille van dit uiterst gewelddadige misdrijf in 1990 tbs opgelegd.

Samen met kompaan Stefan Kröger ontsnapte hij dertien jaar geleden uit de Van Mesdagkliniek. Ze kropen samen door de buizen van de airconditioning naar buiten om dezelfde avond nog samen hun nieuwverworven vrijheid ongegeneerd te vieren in een luxe Gronings restaurant. Niet veel later zouden ze gebroederlijk een ziekenfondskantoor in het Belgische Hoboken overvallen.

Ze werden in de kraag gevat en kregen gevangenisstraffen opgelegd voor hun gewelddadige overval in Hoboken. Johannes kreeg drie jaar, die hij in België uitzat en daarna keerde hij terug in het tbs-circuit. Kröger verhing zich aan de tralies van zijn celdeur.

In het jaar van hun ontsnapping ontstond er rond de persoon van Kröger een tweede rel; een medewerkster van de kliniek werd ervan verdacht er een “intieme relatie” met hem op na te houden. Je vraagt je af wat de dame in kwestie bezielde. Een amoureuze relatie aanknopen met een patiënt is allereerst verre van integer en buitengewoon onprofessioneel en daar komt dan nog bij dat het onderwerp van haar affectie een ontvoering met dodelijke afloop op zijn geweten had. Men vermoedde dat zij betrokken was bij de ontsnapping van dit duistere duo, ze kregen in elk geval hulp van binnenuit, maar kon haar aandeel daarin niet afdoende bewijzen.

Moeten we de Telegraaf geloven, dan heeft behandelend personeel van de Oostvaarderskliniek, waar Johannes nu verblijft, besloten dat hij zo langzamerhand wel weer aan een uitje toe is. Men is zelfs voornemens hem onbegeleid op verlof te sturen, want de laatste tijd “gedraagt hij zich keurig en boekt hij veel vooruitgang”.

Sterker nog, Johannes heeft beterschap beloofd.

Of, zoals zijn raadsman het zegt; “Hij heeft er eerst een potje van gemaakt, maar is nu op de goede weg”. Met de brute moord die hij pleegde in gedachten is dat bepaald een gedurfd understatement, me dunkt.

Blijkens het bericht in de Telegraaf staat niet het voltallig personeel achter het voornemen Johannes op avontuur te sturen; in elk geval een personeelslid maakte zich genoeg zorgen over ’s mans gewelddadige aard om alarm te slaan. Zo weten we dan ook dat het verzoek tot verlof op het bureau van onze Minister van Justitie op diens goedkeuring ligt te wachten.

Het lijkt er angstvallig veel op dat Justitie Johannes op zijn blauwe ogen geloven wil. Het onbegeleid op verlof laten gaan van terbeschikkinggestelden maakt de maatschappij, die in eerste instantie al tegen hen in bescherming genomen worden moest, zo tot een proeftuin voor ongeleide projectielen.