Aletta Jacobs

Aletta Henriëtte Jacobs kwam op 9 februari 1854 ter wereld in Sappemeer. Ze was het achtste van elf kinderen. Haar vader, Abraham Jacobs, was heelmeester en werkte als huisarts en een van Aletta’s oudere broers, Julius, was ook arts. Zij hadden een verregaande invloed op de jonge Aletta. Vader Jacobs nam Aletta geregeld mee tijdens huisbezoeken, ze kreeg de artsenij met de paplepel ingegoten. 

“Van mijn zesde jaar af heb ik steeds met de meest mogelijke beslistheid verklaard, dat ik, net als Pa en Julius, dokter wou worden. Geen oogenblik is toen of later de gedachte bij mij opgekomen, dat dit voor een meisje moeilijk zou gaan. Hoe kon dat ook? Thuis werd immers tusschen jongens en meisjes geenerlei verschil gemaakt.”

Zoals in die dagen gewoonlijk was werd Aletta naar een school voor jonge dames gestuurd, alwaar men de meisjes zaken als handwerken en etiquette bij placht te brengen. Ze hield het er twee weken uit. Haar vader probeerde haar tegemoet te komen; als ze overdag haar moeder in de huishouding zou helpen, zou ze in de avonduren Frans en Duits onderwezen krijgen. Het baatte niet en Aletta kwijnde weg, ze werd ziek.

Broer Julius ontfermde zich over zijn zusje spoorde haar aan om een studie medicijnen op te vatten. Het idee alleen was genoeg om Aletta op te kikkeren. Toen ze vijftien jaar was leerde ze voor leerling-apotheker, het diploma daarvoor behaalde ze in 1870. Eerder had de liberale minister Thorbecke een jongeman vrijstelling verleend voor het toelatingsexamen voor de universiteit omdat hij hetzelfde diploma bezat.

De directeur van de Hoogere Burgerschool, gesterkt door het liberale en vooruitstrevende beleid van Thorbecke, stond Aletta toe als toehoorder de lessen bij te wonen. Ze was het enige meisje.

Minister Thorbecke

Aletta Jacobs stuurde Thorbecke een brief, waarin zij om vrijstelling vroeg van het toelatingsexamen voor de universiteit. Na heel wat over en weer schrijven, waar vader Jacobs ook in werd betrokken, besloot Thorbecke dat Aletta op proef een jaar medicijnen mocht gaan studeren. In 1871 ging ze naar de Groningse universiteit.

In het gehele land viel de pers over Aletta Jacobs heen. Ze werd gehoond en bespot. Het gezin Jacobs had hieronder te lijden. Een van de broers werd zo getreiterd en belaagd dat hij afstand van zijn zusje nam; hij verklaarde haar openlijk dood.

Met het bericht dat Thorbecke op sterven lag kwam Aletta’s universitaire loopbaan in gevaar. Een volgende minister zou heel wel roet in het eten kunnen gooien. Aletta stuurde hem de positieve uitslagen van enkele tentamens en vroeg hem om toestemming examens af te leggen. Twee dagen na Thorbecke’s dood viel een schrijven met zijn toestemming op de mat, met een begeleidend schrijven waarin Aletta verteld werd dat het verlenen van die toestemming een van ’s Ministers laatste ambtsbezigheden was geweest.

Aletta studeerde in 1878 af, de eerste vrouwelijke arts in Nederland. Ze promoveerde een jaar later tot doctor in de medicijnen met haar dissertatie Over localisatie van physiologische en pathologische verschijnselen in de groote hersenen”

Na haar promotie ging ze als huisarts te werk in Amsterdam. Ze hield er tweemaal per week een gratis spreekuur voor arme vrouwen uit de Jordaan. 

Stemrecht voor vrouwen

Nu Aletta arts was verdiende ze genoeg om aan de looneis te voldoen om te mogen stemmen. Ze wilde ook gebruik maken van dat stemrecht. Dat viel niet in goede aarde en er werd gevoeglijk een expliciet verbod in de wet opgenomen; vrouwen mochten niet stemmen. 
Aletta Jacobs’ deed in 1882 het verzoek aan de gemeenteraad van Amsterdam om haar op de kieslijst te plaatsen. Dat verzoek werd geweigerd met een beroep op de “geest van de wet”. In 1887 werd  de grondwet aangepast en mochten alleen mannelijke ingezetenen zich verkiesbaar stellen. 
De Vereniging voor Vrouwenkiesrecht werd in 1894 opgericht en het jaar daarna werd Aletta Jacobs daar presidente van. Samen met andere vrouwen trok ze door het land om lezingen te geven. Ze organiseerde congressen en schreef artikelen. In 1911 en 1912 maakte Aletta Jacobs een wereldreis met Carrie Chapman Catt om kiesrecht voor vrouwen te propageren en voor zichzelf te zien hoe het met vrouwen elders op deez’ aardkloot gesteld was. 
In 1916 vond de grote vrouwendemonstratie plaats, die ertoe leidde dat in 1917 de wet aangepast werd en vrouwen het passief kiesrecht bekwamen. Twee jaar later kregen vrouwen, volgens het wetsontwerp Marchand, dezelfde politieke rechten als mannen. De eerste keer dat vrouwen automatisch ook een stembriefje kregen volgde in 1922.

Vrede

Behalve voor het vrouwenstemrecht zette Jacobs zich ook in voor de vrede. Tijdens de Tweede Boerenoorlog, liet ze zich in felle bewoordingen uit over de concentratiekampen die de Britten daar voor de kinderen en vrouwen van de strijdende Boeren hadden ingericht. 
Ook tijdens de Eerste Wereldoorlog ijverde zij zowel in Nederland als daarbuiten voor vrede. In 1914 werd (mede op initiatief van Aletta Jacobs) een vrouwenvredescongres in Den Haag gehouden, niet over het vrouwenkiesrecht maar over het belang van vrede. De deelneemsters bogen zich zich over vraagstukken als hoe men een einde aan de oorlog kon maken en hoe een vreedzame samenleving te organiseren. 

Medische carrière 

Ook op medisch gebied veroorzaakte Aletta Jacobs ophef. Ze had bij jonge vrouwen, die als winkeljuffrouw werkten, gynaecologische afwijkingen ontdekt die direct te relateren waren aan hun werk. In die tijd werkte een winkeljuffrouw van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat en werkdagen van vijftien uur waren eerder regel dan uitzondering. Daarbij moesten ze de hele dag blijven staan. Dokter Jacobs deed dus in 1894 een oproep winkels, die hun personeel geen zitgelegenheid boden, te boycotten. Opnieuw haalde ze de kranten, maar in 1902 werd er toch een wet aangenomen die zo’n zitgelegenheid voor winkelpersoneel verplicht stelde.
Jacobs constateerde dat een overmatig aantal opeenvolgende zwangerschappen een verwoestend effect hadden op een vrouwenlichaam en introduceerde introduceerde het pessarium als voorbehoedsmiddel. Ze werd lid van de Nieuw-Malthusiaanse Bond, die voor geboortebeperking pleitte.
In haar artikelen en tijdens lezingen kaartte ze deze en andere taboes aan. Haar uitlatingen over het belang van geboortebeperking en haar kritiek op de heersende dubbele moraal over prostitutie kwam haar opnieuw op hoon en spotternij te staan en ze werd zelfs bedreigd.  
De belangrijkste verdienste op medisch gebied is toch wel haar vooruitstrevendheid in het delen van haar kennis. Vrouwen werden al niet geacht te weten wat prostitutie is, maar seksuele voorlichting was ook iets om verre van vrouwen te houden. Zelfs hoe hun eigen lijf in elkaar stak was voor vrouwen onbespreekbaar en dus kwam Aletta Jacobs in 1899 met haar boek “De vrouw, haar bouw en haar inwendige organen”

Persoonlijk leven

In 1884 ging Aletta Jacobs een vrij huwelijk aan met politicus Carel Victor Gerritsen. Carel was haar vriend, medestander, steun en toeverlaat. Acht jaar later trouwden ze, om praktische redenen, ook voor de wet. Daarbij legde ze onder protest de gelofte van gehoorzaamheid aan haar echtgenoot af.  
Ze kregen een kind, een zoontje, dat door een medische fout slechts één dag vermocht te leven. 
In 1904 werd Carel ziek, overwerkt naar hij dacht. Aletta en hij gingen desondanks op reis naar Amerika en ze keerden begin 1905 terug naar Nederland. Carel bleef kwakkelen, hij vermagerde en raakte uitgeput. Hij stierf op 4 juli van dat jaar. 
Aletta zelf stierf op 8 maart 1929. Ze kon terugkijken op een veelbewogen leven waarin zij veel van haar idealen had kunnen bewerkstelligen. Zes was de eerste vrouw in Nederland die een HBS bezocht, de eerste vrouw die universitair onderwijs volgde, de eerste vrouw die arts werd en de eerste vrouw die promoveerde. Ze vocht voor het vrouwenstemrecht, voor zitplaatsen voor winkeljuffrouwen en (medische) zorg voor prostituees, seksuele voorlichting en geboortebeperking – en leverde zelfs een bijdrage aan de wereldvrede. 
Ze liet ons haar brieven en boeken na. 
Ze is een van mijn heldinnen, mijn Grote Vrouwen en vandaag wil ik u haar in herinnering brengen.

2 gedachtes over “Aletta Jacobs

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s