Martelaren van het vrije woord

Gisteren was het negen jaar geleden dat enfant terrible en autodidact cineast Theo van Gogh vermoord werd. Mohammed Bouyeri schoot hem neer, midden op de Amsterdamse Linnaeusstraat, en raakte daarbij twee omstanders.

Van Gogh vluchtte naar de overkant van de straat en zeeg op het fietspad neer. Terwijl hij daar lag schoot zijn belager hem nog een aantal kogels in het lijf, om hem daarna met een groot mes de keel door te zagen. Bouyeri stak dat mes vervolgens in Van Goghs borst, tot in de ruggengraat. Met een kleiner mes prikte hij een brief aan Ayaan Hirsi Ali in zijn slachtoffers lijf.

De laatste woorden van Theo van Gogh waren “Genade, genade. We kunnen er toch over praten!”

Dat raakt me nog altijd, dat wanhopige, mooie maar zinloze appel op de rede, op de dialoog. Mooi, want uiteindelijk is het alleen de dialoog waarmee we meningsverschillen echt uit kunnen vechten. Zinloos, want de rede bleek niet besteed aan de volkomen redelozen.

Theo van Gogh was van het rebelse type dat onverbloemd zegt wat hij denkt en dat ook nog eens op vlijmscherpe wijze onderbouwen kan. Voor Theo van Gogh bestonden er geen heilige huisjes en dat nam me voor hem in. Er is geen heilig huisje dat het niet verdient te worden opengebroken en Theo van Gogh ging er steevast met gestrekt been in. Een van zijn grootste talenten was wellicht wel de kunst mensen zo te tergen dat ze hun waarste aard toonden. Zijn optreden in het Zwarte Schaap illustreerde dat in extremis.

Ik ben desondanks nooit een groot fan van hem geweest, vond hem vaak onnodig grof en voelde me ongemakkelijk bij zijn grofste uitlatingen. Het spanningsveld waar de vrijheid van meningsuiting eindigt en het vermeend recht te beledigen begint. Zijn schuttingtaal heeft voor mij zo vreselijk afgedaan aan de boodschap die hij te brengen had. Toch, wat er ook over Theo van Gogh te zeggen valt, hij zocht altijd de dialoog – tot het bittere einde. Martelaar van het vrije woord.

Qu’ils mangent de la brioche

Ik vind het een ironisch gegeven dat Marie Antoinette op 2 november geboren werd. In 1793. Ze was in haar tijd al een veelbesproken type. Ze werd door de een verguisd en door de ander opgehemeld, in die zin lijkt ze wel wat op Theo van Gogh.

De ironie ligt hem er in dat Marie Antoinette misschien wel het bekendst geworden is om een uitspraak die ze naar alle waarschijnlijkheid nooit gedaan heeft. Toen haar ter ore kwam dat haar volk hongerde en geen brood had om te eten zou ze “Qu’ils mangent de la brioche” gezegd hebben, “dan eten ze toch cake”.

Nu stond Madame Déficit wel bekend om haar frivole en wat leeghoofdig karakter, om van het enorme gat in haar hand nog maar niet te spreken, maar zo ver ging ze niet. Wat ze wel deed is voor zes miljoen livres het Château de Saint-Cloud kopen, waar ze haar personeel haar kleuren liet dragen en niet die van haar koninklijke echtgenoot. Die opstandige breuk met de traditie dat de koning de heer des huizes is deed het volk vreselijk morren, maar doet mijn innerlijke feministe nog altijd glimlachen.

Marie Antoinette stierf in 1793, onder de valbijl van de guillotine. Een lot dat op 3 november van datzelfde jaar ook haar tijdgenote Marie-Olympe de Gouges trof.

Marie-Olympe de Gouges

Marie-Olympe de Gouges, schrijfster, feministe en politiek activiste avant la lettre, was een bijzondere vrouw. Ze is een van mijn heldinnen. Ze was erudiet, geëngageerd, strijdlustig. Ze verzette zich tegen de slavernij, tegen de doodstraf en de gedwongen intrede in kloosters. Zelf slachtoffer van een ongelukkig huwelijk (en gelukkig voor haar een vroeg weduwschap) maakte ze zich hard tegen de onverbrekelijkheid van het huwelijk. Ze streed voor de gelijkheid tussen man en vrouw.

Zo schreef ze haar Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne in antwoord op de bekende Déclaration des droits de l’homme et du citoyen. Die Verklaring van de rechten van de mens en de burger beperkte zich tot de rechten van de man. Het burgerschap was zelfs voorbehouden aan mannen.

In de tijd waarin gevochten werd om liberté, égalité, fraternité legde De Gouges daarmee een priemende vrouwenvinger op een stinkende wonde: de relativiteit waarmee de Franse revolutionairen hun égalité beijverden. Vrijheid, gelijkheid en broederschap – maar alleen als je man bent. Aan vrouwen werd die gelijkheid ontzegd.

Tot op de dag van vandaag is de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen te bewonderen in het Musée Carnavalet. Marie-Olympe de Gouges’ Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne schittert daar echter door afwezigheid.

De Gouges’ Les trois urnes, ou le salut de la Patrie, par un voyageur aérien, waarin ze pleitte voor een volksstemming waarmee de burgers zich konden uitspreken voor de overheidsvorm van hun keuze (een ondeelbare Republiek, een federalistische overheid of een constitutionele monarchie) werd haar ondergang.  Ze werd gearresteerd, veroordeeld en geëxecuteerd.
Pierre-Gaspard Chaumette, gemeenteprocureur van Parijs, schreef lovend over de executie van De Gouges en greep die gelegenheid aan om vrouwen nog even de plaats te wijzen die hij vond dat hen toekwam:

Virago, de man-vrouw, de onbeschaamde Olympe de Gouges die als eerste vrouwensociëteiten oprichtte, de zorgen voor haar huishouden verwaarloosde, politiseren wilde en misdaden beging […] Al deze immorele individuen zijn verpletterd onder het wrekend ijzer van de wetten. En u, zou u ze willen nadoen? Neen! U zal wel voelen dat u alleen maar interessant en achtenswaard bent, indien u dat bent wat de natuur gewild heeft dat u bent. Wij willen dat de vrouwen gerespecteerd worden, en daarom zullen we ze dwingen om zichzelf te respecteren.

Vandaag is voor Marie-Olympe. Voor het vrije woord, dat de sprekers en schrijvers ervan altijd overleeft. Sommigen van ons maakt het onsterfelijk – en weer anderen onsterfelijk belachelijk.

Daar is geen ontkomen aan. Ook niet voor de volkomen redelozen.

Een gedachte over “Martelaren van het vrije woord

  1. Heb al vaker gezegd dat vrouwen wereldwijd nog het meest gediscrimineerd worden.
    Religie maakt het 'legaal'.
    Marie-Olympe de Gouges had ik nooit van gehoord.
    Wel Aletta Jacobs en Wilhelimina Drucker
    Geweldige sterke dames..

    FeeX

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s