Dagboek van een beul

Frantz Schmidt onthoofdt Hans Fröschel, 18 mei 1591

Frantz Schmidt, geboren in 1554, was zoon van een beul en dus werd hij beul. Zo werkte dat, in die tijd. Het beroep van beul was zo oneervol en werd zo geminacht dat ook de zoons van zo iemand in geen enkel ander beroep welkom waren. Een erfelijke schande.

Al vanaf een jaar of tien vergezelde de jonge Frantz zijn vader Heinrich dus naar executies, keek de fijne kneepjes van het vak af en hielp bij de kleinere “klusjes”. De jonge Frantz bekwaamde zich met het verloop van de jaren in almaar moeilijkere manieren van executie én marteling. In huize Schmidt hing het executiezwaard op een ereplaats boven de haard en met dat zwaard oefende de jongeling in de tuin, eerst op pompoenen en bossen pezige rabarberstelen, later op zwerfhonden en “redeloos” vee.

Vader Schmidt was overigens niet altijd beul geweest, hij was van origine houthakker en vogeljager. Een in ongenade gevallen markgraaf liet op een kwade dag drie wapensmeden arresteren, die hij van een complot tegen zijn leven verdacht. Hij droeg een toevallig voorbijkomende passant op het drietal om het leven te brengen. Die voorbijganger, Heinrich Schmidt, had het ongeluk een neef in de familie te hebben, die het oneervol beroep van beul uitoefende en daarom was hij het haasje. Hij protesteerde luid: was hij eenmaal beul dan zouden ook hij en zijn gezin uit de “eerzame maatschappij” verstoten worden. De markgraaf gaf hem een keuze; beul of de strop.

Het werd het eerste en niet veel later kwam zijn zoon Frantz ter wereld. Voorbestemd tot een leven vol geweld.

Dagboek

Meester Frantz, zoals Frantz Schmidt door het leven zou gaan, hield een dagboek bij. Daarin staat vijfenveertig jaar aan executies en folteringen opgetekend. Dat dagboek werd door historicus Joel Harrington herontdekt en in zijn boek “Dagboek van een Beul” gaat hij op zoek naar wat de Duitse scherprechter moet hebben bewogen. Naar de mens achter de beul. Hij ontdekt een standvastig, onverzettelijk, loyaal en vroom man. Een de bijklust als heelmeester, maar ook een die mensen doodt, geselt, brandmerkt en hen de vingers, oren en tongen afhakt.

In zijn dagboek houdt Meester Frantz alle doodstraffen bij, die hij voltrekt. Hij geeft boeiende beschrijvingen van de “arme zondaars” die zijn beulskunsten ondergaan. Naam, beroep, geboortestad, het gepleegde misdrijf en de vorm en plaats van hun straf. Over zijn eigen leven en gedachten schrijft hij bijna niets, het is een bepaald onpersoonlijk document.

Van Meester Frantz, zij het opgetekend door een notaris, is nochtans een tweede document bewaard gebleven: een verzoek aan keizer Ferdinand II om de goede eer en naam van zijn familie in ere te herstellen. Dat is al die jaren het levensdoel van de oude beul geweest en hoogstwaarschijnlijk is dat de reden waarom hij zijn dagboek bijhield. Meester Frantz is dan zeventig, ongewoon voor een beul is hij een gerespecteerd man geworden, en zijn pleit voor eerherstel is juist zeer persoonlijk.

De beul kreeg zijn eerherstel. Op zijn grafsteen, die nog altijd vagelijk leesbaar is, wordt zelfs in het geheel niet gerept over het oneervolle vak, dat hij zo lang beoefende.

Joel Harrington gaat in zijn boek op zoek naar de mens Frantz Schmidt en geeft een gedegen inkijk in de sociale geschiedenis van de zestiende eeuw.

Genade

De beul gebruikt het woord ‘genade‘ opvallend veel in zijn dagboek. Daarmee bedoelt hij niet zo zeer het verlichten van de straf die hij uitvoeren moet, al doet hij dat geregeld wel. Zo legt hij iemand, die hij verbranden moet, een zijden strop om de hals. Nog voor het vuur het slachtoffer verzengen kan, zo is de bedoeling, wurgt zijn knecht hem. Iets waarin de knecht bij in elk geval deze executie niet erg bedreven blijkt, tot ongeluk van de gestrafte. Meester Frantz, een vroom man zoals gezegd, was ervan overtuigd dat ieder mens voor de zonde bestemd was en beoogde voor veroordeelden naast een aardse ook een hemelse verlossing te bereiken. Hij zocht naar zichtbare tekenen van wroeging, van berouw.

Wanneer hij die ziet meent hij dat zijn slachtoffer stierf “als christen”.

De wereld van de vroegmoderne mens

De vroegmoderne wereld van vader en zoon Schmidt verschilde met die van ons, in de zin dat het leven lang zo zeker niet was als het nu is en de dood prominent deel uitmaakte van het dagelijks leven. Zo’n beetje een derde van de zwangerschappen eindigde al voortijdig in een miskraam of met een doodgeboren kind. Kinderen die levend ter wereld kwamen hadden vijftig procent kans het twaalfde levensjaar te bereiken.

Dodelijke epidemieën, branden, natuurgeweld, misoogsten, armoede, ruziënde edellieden, oorlogen, roofbaronnen, bendes bandieten en struikrovers, bloedvetes – in die tijd was niemand zijn leven zeker, zelfs niet binnen de stadspoorten. Geweld en eigenrichting waren gemeengoed. Publieke executies waren, behalve voor de beul en zijn slachtoffer, een vorm van vertier. Tel daarbij op dat mensen destijds een scala aan bovennatuurlijke belagers vreesden en je vraagt je af hoe de vroegmoderne mens überhaupt de dag door kwam zonder een Oxazepammetje.

Toch blijft de vraag hoe het geïnstitutionaliseerd staatsgeweld van de scherprechter zich verhoudt met de christelijke moraal van die tijd én de moraal van ons, “moderne mensen”. Het boek wil dan ook een bespiegeling zijn over de menselijke natuur en onze sociale vooruitgang. Martelingen en doodstraffen (zeker zoals die door beulen als Meester Franz werden uitgevoerd) doen de meeste mensen vandaag de dag walgen. Aan de andere kant is de praktijk van justitiële foltering en publieke executies nog wijdverbreid.

De vraag is dan ook of we met het verloop van de eeuwen werkelijk zo wezenlijk getransformeerd zijn – de drang tot vergelding zit nog altijd diep verankerd in de menselijke natuur. Net als de onbegrensde wreedheid, jegens andere mensen en dieren.

Geweld en vergelding

De langste notitie in het dagboek van de beul gaat over de gruwelijkheden door de gewetenloze struikrovers Georg Hörnlein en Jobst Knau. Dit tweetal pleegde verschillende moorden, de gruwelijkste daarvan zijn die op twee pasgeboren baby’s. Tijdens folteringen bekende Hörnlein dat hij meermaals de handjes van pasgeboren jongetjes had afgehakt, omdat zo’n handje magische eigenschappen hebben zou.

Meester Frantz beschrijft met onverholen walging over de daden van Hörnlei en Knau en met even onverholen genoegen hoe hij met een gloeiendhete tang de armen en benen van de twee kindermoordenaars bewerkte en hen vervolgens op langzame en pijnlijke wijze op het rad executeerde.

Honderden jaren later lees ik dat relaas en ik begrijp ’s mans walging. Ik begrijp zelfs het genoegen waarmee Meester Frantz met die gloeiendhete tang in het vlees van Hörnlei en Knau kneep. 

Daar ben ik zelf even stil van. Ook al is volgens mijn moreel kompas het onder geweld doen bekennen, marteling en de doodstraf volstrekt onaanvaardbaar, ik begrijp de beul en ik begrijp wat hem drijft.

Sterker nog, ik vind Meester Frantz na 352 pagina’s zelfs helemaal geen onsympathiek mens.

8 gedachtes over “Dagboek van een beul

  1. Zijn bepaalde vormen van sadisme niet ergens gewoon functioneel, al dan niet overdrachtelijk? In retrospectieve zin?

    Intentionele leedtoevoeging van staatswege avant la lettre, in reactie op de maatschappelijke schok en verontwaardiging over kinderdoding (en -misbruik).

    Filicide (en infanticide) is van alle tijden. In de hedendaagse literatuur onderscheidt men diverse verschijningsvormen van kinderdoding. Een pijnlijke, maar ook 'logische' is neonaticide, babymoord – en wel binnen 24 uur na geboorte. Logisch in die zin dat -meestal- de kersverse moeder zich in toestand van (post-partum) psychose of -depressie van haar teerling ontdoet. Ook is er soms sprake van een (verstandelijke) beperking, bij moeder en/of kind, wat als ‘logische oorzaak’ wordt gezien!

    Moordouders zijn er in soorten en maten. Ze variëren van schijnbaar gewetenloos tot juist overbetrokken. Kinderdoding vindt zowel ‘in koelen bloede’ plaats, als in toestand van totale ontreddering. En qua moordfocus al dan niet uitgebreid tot familicide, zoals we begin deze week weer zagen bij het drama in Drenthe.

    Maar wat te denken van geboortebeperking in die dagen? Te vondeling leggen of het plegen van abortus ‘in zelfbeheer’ was ook toen geen uitzondering. In feite ook kindermoord of doodslag, dan wel verwaarlozing de dood ten gevolge hebbend. Al klinkt dat zo hard. Net zoals er heden ten dage nog veel te veel kinderen onnodig en op pijnlijke wijze aan hun einde komen.

    Het boek Moordouders van Verheugt heb ik niet bepaald met plezier gelezen, zeg maar. Om over de Friese Sietske Hoekstra nog maar te zwijgen, die al Facebookend en discobezoekend in 6 jaar tijd 4 baby’s maakte, droeg en baarde. Om ze vervolgens om te brengen en ook lange tijd verborgen wist te houden.

    Tegenwoordig weet men gelukkig meer dan in de Middeleeuwen. Bijvoorbeeld over etiologie en prevalentie van kindermoord. Maar of het kostenefficiënte tbs-systeem (geintje natuurlijk) nu zo effectief is bij dit soort delicten, daar zijn de meningen nog over verdeeld. Wellicht strafte men in de Middeleeuwen een stuk effectiever. Daar kwam geen gerechtshof of forensisch sociotherapeut aan te pas.

    Zouden ouders een nieuw, ander soort 'sadisme' ontwikkelen ten aanzien van misdrijven bij kinderen dan niet-ouders? Hopelijk kom ik er nooit achter, ook niet als ik te zijner tijd vader word.

    Like

  2. Het speelde zich wel af 'in de tijd' van de heksenvervolgingen..
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Heksenhamer
    Ik wist niet dat het beroep Beul je ook 'opgedrongen werd'
    Dacht dat het wel 'aanzien gaf'om voorbeelden te stellen.
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Vlad_Dracula
    Om als een God te bepalen 'hoe, wat wanneer, wie en waarom'
    in uitvoering en opdracht.

    Persoonlijk kan ik wel mensen van alles toewensen,maar krijg ik ze voor mijn wielen, rem ik toch..
    Ik eet ook vlees, maar kan niet eens konijn of kip slachten..

    Ik was tegen de doodstraf, ooit, maar denk dat het ook een humane kant kan hebben.
    Maar goed..
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Doodstraf
    http://en.wikipedia.org/wiki/Alfred_P._Southwick
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Guillotine

    Lijdenswegen afleggen is wel religiegebonden.
    Na de dood, lijkt mij dat wel afgelopen..
    Lijkt mij ..

    Like

  3. @ Sander
    Als het levenslicht weg is, ja dan kan ik er niet veel anders van maken, eigenlijk.
    Behalve dat er een leeg stoffelijk overschot overblijft voor nabestaanden plus verwante herinneringen dat rest.

    Ik ben klein begonnen he..
    Uit een ei en zaadcel.
    Maar waar ik daarvoor was..voor mijn conceptie?
    Die vraag kan ik niet beantwoorden.
    Waar je terecht komt na je dood?

    Nou ja, je lichaam is eigenlijk gewoon water, kalk, eiwitten mineralen enzo..
    Begint met 2 cellen.
    Dat wel.

    Like

  4. Ja ja, ik ben ook klein begonnen @Anoniem, kom voor zover ik weet ook uit een door zaad bevruchte eicel 😉 Inmiddels schijn ik volwassen te heten … for what it's worth.

    Weet je, de mens… dood gaan we sowieso… we vergaan (bijna) allemaal middels een ontbindingsproces, we keren weder tot stof. En tussen conceptie en degeneratie zit een leven. Voor sommigen meer dan 100 jaar, voor anderen niet eens een uur.

    Lekker relatief allemaal idd. Groei, ontplooiing, zingeving, verwerking, reïncarnatie, geloof… gelukkig zijn we allemaal verschillend en allemaal uniek. En kennen we vaak verschillende omstandigheden, groeien we op in een ander tijdsgewricht. Zijn we ieder kind van onze tijd. Of juist niet! Maar ik kan jouw vragen ook niet beantwoorden. Gelukkig niet, misschien wel.

    Is dat erg? Hoe meer ik meemaak en hoe ouder ik word, des te minder moeite heb ik met het hebben van vragen. Met het ontstaan van nieuwe vragen, ook.

    Om on-topic te blijven, wat beweegt iemand in hemelsnaam om bijvoorbeeld beul te worden? Of overkomt je dat soms ook, in zekere zin… Hmmz, ik had ook zomaar filosoof kunnen worden, misschien ben ik het wel een beetje. Regelmatig heb ik inspirerende gesprekken en soms heftige debatten, soms met mensen die ik nog nooit eerder ontmoet heb. Vragen houden mij jong, dat sowieso. Met vragen en afvragen is niets mis, dat weet ik inmiddels zeker!

    Like

  5. Functioneel, dat weet ik niet. Geweld was in de tijd van Meester Frantz gemeengoed, maar de martelingen van en moord op die baby's deden zelfs de beul walgen.

    Het schept, voor mij, vooral een beeld van het geweld en de wreedheid waartoe ook de “gewone mens” in staat is. Zoals Jasper S. bijvoorbeeld, wiens psychologische gesteldheid onderzocht werd maar die binnen de geijkte “bandbreedte” op het normale af scoort.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s