Zwarte Pieten

http://platform.twitter.com/widgets/hub.1324331373.html Het jaarlijks terugkerende obligate zeuren over Zwarte Pieten en racisme is weer in alle hevigheid losgebarsten. Aanleiding is dit keer onder meer de arrestatie van een viertal mensen bij de intocht van Sint Nicolaas in Dordrecht en kritische geluiden vanuit de good ol’ USA.


De in Dordrecht gearresteerde lieden droegen t-shirts met de opdruk “Zwarte Piet is Racisme”. Zij demonstreerden daar naar verluid onrechtmatig; in dit land ben je vrij te demonstreren, maar word je wel geacht je van tevoren even te melden bij de gemeente. De demonstranten werden daar kennelijk op aangesproken en gaven geen gehoor aan het verzoek te vertrekken. Niet goedschiks, dan kwaadschiks moeten de heren agenten gedacht hebben, om vervolgens over te gaan tot de methode “dubbelvouwen en afvoeren”. Beelden van de arrestatie gingen al gauw als een lopend vuurtje over het Internet.  


Een Amerikaanse mevrouw Jessica Olien, naar eigen zeggen nieuwkomer in ons kikkerlandje, heeft dat hele Sint Nicolaasgedoe eens goed bekeken en denkt er het hare van; “In Holland, Santa doesn’t have elves. He has slaves.” Sint Nicolaas is volgens mevrouw Olien derhalve een “racist tradition”. Op zich niet een reactie die verbaast; Amerika heeft, net als Engeland, een traditie gekend van “blackface minstrelcy”. Dat de beeltenis van Zwarte Piet daar weinig mee te maken heeft, dat had ze zelfs op Wikipedia terug kunnen vinden, maar research is veel journaille vandaag de dag te veel moeite, dat beperkt zich duidelijk niet tot de Nederlandse dames en heren journalisten.


Op diverse fora zie ik mensen inderdaad claimen dat Piet een overblijfsel zou zijn uit de slaventijd. Dat is geschiedvervalsing. De metgezel van de Sint dateert van ver voor die schandvlek in onze geschiedenis en hij is van oudsher een overwonnen en geknechte duivel, symbool van het overwonnen kwaad. Sint Nicolaas staat immers al sinds de vroege Middeleeuwen bekend als wonderdoener en demonenbestrijder, zoals te lezen valt in zijn hagiografieën, bijvoorbeeld de Vita per Michaelem en in de Legenda Aurea. Sommige van die verhalen dateren uit de derde eeuw na Christus, de eerste beschreven vieringen van zijn naamdag dateren uit de zesde eeuw. Die geknechte duivel is in andere regio’s doorheen de eeuwen tot Knecht Ruprecht of Krampus de Duivel verworden, in de Lage Landen werd hij Zwarte Piet.


Veel van de verhalen en folklore rondom de Sint stammen uit de Middeleeuwen en die zijn zelfs “besmet” met vroegere invloeden, uit de Germaanse folklore. Het “inpikken” en zich eigen maken van attributen van heidense goden en religies was een van de middelen waarvan men zich bediende tijdens de kerstening van diverse volkeren in Europa en zo komt onze Sint aan het witte paard van Wodan, wordt hij vereenzelvigd met de Schimmelreiter, rijdt hij een tamme versie van de Wilde Jacht over de daken (trippel, trappel, trippeltrap), vaart hij over de zeeën zoals Ódin dat deed en wordt hij in verband gebracht met diens volgelingen, die zich zwart plachten te verven ter ere van op het slachtveld omgekomen krijgers. De Zwarte Piet van vandaag de dag luistert niet toevalligerwijs aan de schoorsteen of kindjes zich wel gedragen, dat deden Wodans raven voor hem ook.


In de Middeleeuwen werd de feestdag van Sint Nicolaas al gevierd op kloosterscholen, waarbij de Sint zijn entree maakte tijdens het destijds populaire mirakelspel. IJverige leerlingen mochten op een presentje rekenen, terwijl de luiaards onder hen vermanend werden toegesproken. Leerlingen verkleedden zich toen al; als de heilige, maar ook als het door hem overwonnen kwaad door hun gezichten met roet in te smeren. Duivels zijn in de menselijke fantasie immers altijd al aangebrande types geweest. Toch is de knecht van de Sint ook eeuwenlang ook als blanke knecht uitgebeeld, zo veel is zeker waar.


In het Nederland van de late middeleeuwen schonk men elkaar harten van suikergoed en poppen van speculaas, werden schoentjes gezet en werd er kwistig met lekkernijen in het rond gesmeten. Op dat moment werd het Sint Nicolaasfeest, dat ooit zo handig was ingezet bij de kerstening van de heidenen, de katholieke kerk een liederlijke steen des aanstoots. Ze heeft zelfs gepoogd het feest te verbieden en naar verluid kwam haar dat op een heuse kinderopstand te staan. Na de Reformatie probeerde ook de gereformeerde kerk een stokje voor het Sint Nicolaasfeest te steken, overigens met even weinig succes.


Toen de Moren met regelmaat de Europese kusten plachten af te stropen in hun zoektocht naar blanke slaven legde men al gauw een link tussen die Moren en het duivelse knechtje van de Sint. Op zich is Piet zo bezien een monument voor een onderbelichte, bijna vergeten, passage in de geschiedenis van slavernij. Behalve de trans-Atlantische slavenhandel was er immers ook de Arabische Afrikaanse slavenhandel en, zij het op veel kleinere schaal, de Barbarijse slavenhandel. Goed, nu weet u in elk geval waar Piet het idee vandaan haalde (stoute) kinderen in een zak te stoppen en ze weg te voeren.  



Pas in de negentiende eeuw trekt men “Piet” vervolgens zijn pagepakje aan. Jan Schenkman krijgt met regelmaat de zwarte piet toegespeeld (pun not intended) voor hoe het hedendaags Sint Nicolaasfeest er uitziet, met zijn boekje Sint Nicolaas en zijn knecht. We mogen echter niet vergeten dat Schenkman voortborduurde op een reeds bestaande traditie. Goed, die stoomboot – dat was nieuw. Later nog krijgt “Piet” eindelijk zijn naam en sinds de Tweede Wereldoorlog is hij met meer dan één.


Tot onze schande werd Zwarte Piet een tijd lang overgoten met koloniale sentimenten, waarbij hij opeens een quasi-dom Surinaams accent kreeg aangemeten.Gelukkig hebben we ons al lang gerealiseerd dat zulks niets met Sint Nicolaas en zijn metgezel had uitstaan én geen pas gaf en is dat gebruik al sinds voor mijn kindertijd in onbruik geraakt. In mijn jeugd echter, werd het Sint Nicolaasfeest al wel door volwassenen aangegrepen hun politiek-correcte boodschap uit te leven. Zo werden mijn klasgenootjes en ik vergast op een Sinterklazien, met een tot minirok vermaakte albe, en Pieten in alle kleuren van de regenboog. We vonden het allemaal wel best, zo staat me bij.


(Een kort intermezzo; die zwarte Piet uit het gezegde “iemand de zwarte piet toespelen” heeft niets met de metgezel van de Sint van doen, maar vindt zijn wortels in een kaartspelletje. Wie als laatste de schoppenboer, ofwel de zwarte Piet, in zijn bezit heeft verliest het spel.)

Als Zwarte Piet met racisme van doen heeft, dan wil ik toch eindelijk eens graag horen met welke bevolkingsgroep hij heden ten dage wordt geïdentificeerd en welke (al dan niet negatieve, dat doe ik u cadeau) stereotypen deze bevolkingsgroep middels Zwarte Piet krijgt toegedicht.
Begrijp me overigens niet verkeerd; dat mensen zich beledigd, zelfs gediscrimineerd vóelen door Piets donkere voorkomen vind ik overigens reden genoeg om wat aan dat voorkomen te doen. Ik zie er heil in Piet zijn blanke voorkomen terug te geven en zijn gezicht met vegen zwart te beschilderen. Hij komt immers door de schoorsteen, zo maken we onze kinderen graag wijs. Dat is ook Jessica Olien ter ore gekomen, overigens. Zij vraagt zich af waarom Piets gezicht door zo’n krachttoer zwart wordt, maar zijn kleren niet. Dat haar Santa Claus diezelfde kunst verstaat is haar kennelijk ontgaan.


Niet alleen dat overigens, de vraag is wat mij betreft ook zeer wat het verschil is tussen de verkleedpartij zoals die jaarlijks in Nederland plaatsheeft en die Amerikaanse traditie van Thanksgiving, waarbij men schoolkinderen als Native Indians verkleed tijdens toneelspelen op school. Kennelijk is zwarte schmink een morele no-no, maar rood kan prima door de beugel. Och, die Amerikanen toch.
Wat het onderwerp betreft; ongetwijfeld volgt volgend jaar een herhaling van zetten. Hopelijk komt het zo ver dat Piet een gezicht vol zwarte vegen krijgt aangemeten, gewoon omdat zijn donkere voorkomen nu door sommigen als kwetsend, racistisch zelfs, wordt ervaren. Dat is een gevoelen, waar men nu eenmaal niet op kan afdingen en dat verdient een compromis.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s